Straatkinderen

Wat zijn straatkinderen?
Geweld tegen straatkinderen
Meisjes op straat
Jeugdbendes
Straatkinderen wereldwijd
Gevolgen
Oplossingen: Opvang en preventie

Wat zijn straatkinderen?
In veel ontwikkelingslanden vormen kinderen en jongeren het grootste gedeelte van de bevolking. Zeker in de warmere landen bevinden veel van deze kinderen zich een groot gedeelte van de dag op straat. Dit zijn geen straatkinderen. Ze spelen op straat, zijn onderweg voor een boodschap of op weg naar school, maar gaan ’s avonds gewoon weer naar huis. Er zijn ook kinderen die op straat iets proberen te verdienen. Ze poetsen schoenen, verkopen kranten of snoep of wassen auto’s. Ook dit zijn niet altijd straatkinderen. Vaak gaan ze gewoon naar school en verdienen ze na schooltijd wat bij voor het gezin. ’s Avonds gaan ze weer naar huis. Deze kinderen worden ook wel ‘kinderen op straat’ genoemd, om ze te onderscheiden van straatkinderen.

De meeste kinderen zijn afkomstig uit arme gezinnen die van het platteland naar de stad zijn getrokken, op zoek naar werk en een beter leven. In de stad wordt het leven er vaak niet beter op en moet iedereen in het gezin bijspringen om het hoofd boven water te houden. Sommige kinderen op straat worden na verloop van tijd straatkinderen of, als ze wat ouder zijn, zwerfjongeren. Voor deze kinderen is er thuis weinig meer te halen. Ze worden bijvoorbeeld geslagen of misbruikt, moeten ook thuis weer hard werken om het gezin draaiende te houden of hebben ouders die verslaafd zijn aan drank of drugs. Deze kinderen besluiten op zekere dag voor zichzelf te beginnen. Ze slapen in groepen op straat, in parken en onder bruggen en houden zichzelf in leven met het geld dat ze verdienen met kleine klusjes. Andere kinderen verdienen hun brood door te bedelen, diefstal of prostitutie.

Strijd om het bestaan
Het leven op straat biedt de kinderen grote vrijheid. Ze kunnen doen en laten wat ze willen en hoeven zich nauwelijks aan regels te houden. Maar die vrijheid heeft ook een keerzijde. Het is voor de straatkinderen iedere dag weer een strijd om aan voldoende eten te komen en ze zijn slecht beschermd tegen geweld en seksueel misbruik. Om kou, honger en pijn te verdrijven, gebruiken veel kinderen drugs. Ze snuiven bijvoorbeeld lijm, verfoplosmiddel of benzine. Allemaal drugs die de longen sterk aantasten en op den duur ook de hersenen.
terug

Geweld tegen straatkinderen
Sommige overheden beschouwen straatkinderen als een plaag, een storend element in de samenleving. In deze landen komt geweld tegen straatkinderen veel voor. In Brazilië en Honduras bijvoorbeeld worden straatkinderen regelmatig mishandeld en soms zelfs vermoord. De daders zijn vaak politie, bendes en moordbrigades die door winkeliers worden ingehuurd om ‘de straat schoon te houden’. Het is vaak erg moeilijk om de daders te vervolgen. Straatkinderen hebben geen toegang tot advocaten en rechtshulp.

Juridische hulp
Gelukkig zijn er in veel landen organisaties die straatkinderen helpen in juridische processen tegen het geweld dat hen is aangedaan. Maar vaak zijn dit moeizame processen waarin het woord van een politieman zwaarder weegt dan het woord van een straatkind. Het komt ook voor dat straatkinderen worden opgepakt door de politie, zonder dat ze zich schuldig hebben gemaakt aan een strafbaar feit.

Gevaren van tehuizen of gevangenissen
Deze kinderen komen in de gevangenis of in jeugdtehuizen terecht, omdat de politie meent hen te moeten beschermen tegen het leven op straat. Helaas komt het voor dat de kinderen in de gevangenis of in tehuizen aan grotere gevaren bloot staan. Doordat jonge kinderen samen met oudere kinderen worden opgesloten, leren ze op dit soort plekken juist over drugs en geweld. Ook lopen ze het gevaar misbruikt te worden door de oudere jongens.
terug

Meisjes op straat
Meisjes zijn een extra kwetsbare groep op straat. De meeste meisjes leven in groepen, waar ze ondergeschikt zijn aan de jongens. Ze dragen hun verdiensten af aan de oudere jongens, moeten hen gehoorzamen en worden niet zelden seksueel misbruikt.

Prostitutie
Er zijn ook meisjes die overleven door zich te prostitueren. Zij lopen grote gezondheids-risico’s die ze nauwelijks overzien. Ze weten weinig over seks en voorbehoedsmiddelen. Het aantal seropositieve en met aids besmette straatmeisjes stijgt dan ook onrustbarend snel. Ook zwangerschappen komen onder straatmeisjes veel voor. Er zijn meisjes die kiezen voor een abortus; een ingreep die soms onder zulke slechte hygiënische omstandigheden wordt uitgevoerd dat meisjes er blijvend letsel aan overhouden.

Zwangerschap
Maar vaak komen de straatmeisjes er veel te laat achter dat ze zwanger zijn en ontbreekt het geld voor een abortus. Zo hebben veel straatmeiden op hun achttiende al meerdere kinderen. Soms staan ze de kinderen af voor adoptie, maar ook veel straatmeiden brengen hun kind naar familie, die voor het kind zorgt. Meisjes zijn ook het meest kwetsbaar om in de handen van mensenhandelaren terecht te komen.
terug

Jeugdbendes
Het is moeilijk om als straatkind alleen op straat te overleven. Je loopt grote risico’s om beroofd, opgepakt of zelfs vermoord te worden. Daarom zoeken bijna alle straatkinderen de bescherming van een groep of bende op. Deze groepen zijn heel verschillend in samenstelling, manier van samenleven, aantal kinderen, leeftijden en de manier waarop ze hun geld verdienen. Zo zijn er kinderen die zich aansluiten bij een hechte groep, waar men goed voor elkaar zorgt. Er zijn ook groepen die echt tot de categorie jeugdbendes moeten worden gerekend. Deze groepen verdienen hun brood door misdaad en afpersing.

Sterke hiërarchie
Het leven voor jonge kinderen in deze bendes is bijzonder hard. Ze worden gebruikt voor allerlei criminele klussen, zoals inbraken, berovingen en vervoer van drugs. Over het algemeen bestaat in deze bendes een sterke hiërarchie waarbij de kinderen zich moeten onderwerpen aan de ouderen. Vaak gaat dit gepaard met (seksueel) misbruik. Andere groepen zijn veel minder hecht. De kinderen slapen wel bij elkaar op één plek en delen soms eten of drugs met elkaar, maar er zijn niet veel regels. In deze groepen is de onderlinge solidariteit soms ver te zoeken.

Onderwerping aan een leider
Bijna alle groepen hebben een formele of informele leider. Meestal is dit één van de oudere en fysiek sterkste jongens van de groep. Deze leider waakt constant over zijn leiderschap en de veiligheid van ‘zijn’ groep. De straatkinderen uit de groep betalen de leider in ruil voor zijn bescherming vaak een deel van het geld dat zij die dag verdiend hebben. Van meisjes wordt soms verwacht dat ze de leider met seksuele diensten betalen. Tussen de verschillende bendes heerst vaak een grote rivaliteit. Ook hier worden straatkinderen vaak het slachtoffer van. Zo kan het lid zijn van een bepaalde bende reden zijn om in elkaar geslagen te worden door andere straatkinderen.
terug

Straatkinderen wereldwijd
Straatkinderen komen overal in de wereld voor. Zelfs in Nederland zijn er jongeren die op straat leven. We noemen ze zwerfjongeren. Het is moeilijk om precies te zeggen hoeveel kinderen er wereldwijd op straat leven. Dit heeft onder meer te maken met het feit dat er in tellingen vaak geen onderscheid wordt gemaakt tussen kinderen ‘op straat’ (met een thuis) en ‘kinderen van de straat’ (kinderen die helemaal niet meer naar huis gaan). De situatie van straatkinderen verschilt van land tot land, en zelfs van stad tot stad. Overeenkomsten zijn er ook. Zo zul je overal ter wereld straatkinderen vooral tegenkomen in de grote steden, waar op straat ook wat te verdienen is.

Afrika
In Afrika zijn behalve armoede en de trek van de stad naar het platteland, ook oorlogen en ziekten als aids er de oorzaak van dat kinderen op straat gaan leven. De gevolgen van oorlogen zijn groot voor kinderen. Zo kan het gebeuren dat ouders omkomen door oorlogsgeweld en de kinderen er alleen voor komen te staan. Andere kinderen vluchten voor het oorlogsgeweld en komen – ver weg van hun vertrouwde omgeving – op straat terecht. Veel mensen in Afrika overlijden aan ziekten, met name aan aids en laten hun kinderen als wees achter. Wanneer er geen familie is die deze wezen op kan vangen, proberen ook deze kinderen vaak op straat te overleven.

Azië
Armoede is ook in Azië de belangrijkste oorzaak dat kinderen op straat terecht komen. De toenemende trek naar de steden heeft tot gevolg dat veel ongeschoolde landarbeiders die in de stad naar werk zoeken, werkloos blijven en hun kinderen de straat op moeten sturen voor werk en een bijdrage aan het gezinsinkomen. Een andere factor is de veelal slechte kwaliteit van scholen in Azië. Doordat er te weinig goede scholen zijn en doordat ouders niet het belang inzien van scholing, gaan veel kinderen niet naar school. Zij zijn al jong op straat te vinden om dan maar wat geld te verdienen.

Latijns-Amerika
Latijns-Amerika heeft de reputatie de grootste aantallen straatkinderen te hebben. Dit is echter niet geheel waar. Zeker in absolute aantallen straatkinderen overstijgen de andere regio’s Latijns-Amerika. Wél wordt er in de media in Latijns-Amerika (en in Europa) relatief meer aandacht aan de problematiek van straatkinderen besteed. Ook in Latijns-Amerika komen de meeste straatkinderen uit de sloppenwijken rondom de grote steden. Zij worden er op uit gestuurd om op straat geld te verdienen en komen na verloop van tijd niet of nauwelijks meer thuis. In veel landen in Latijns-Amerika lopen straatkinderen het risico om slachtoffer te worden van politie, militairen of burgerwachten die als doelstelling hebben de straten te ‘schonen’ van straatkinderen. De laatste jaren is er meer aandacht voor dit probleem en kunnen straatkinderen ook hulp krijgen bij juridische processen tegen de daders. Maar dit zijn vaak zeer langdurige processen die niet altijd het gewenste resultaat hebben.

Oost-Europa
Ook de problematiek van straatkinderen in Oost-Europa krijgt in onze media veel aandacht. Dit ondanks het feit dat het absolute aantal kinderen dat echt op straat leeft in deze landen niet extreem hoog is. Wel zijn de problemen van straatkinderen in Oost-Europa in de winter extra schrijnend. In de soms bittere kou is het overleven voor hen bijzonder zwaar. Specifiek voor voormalig Oostbloklanden is de problematiek van kinderen die uit kindertehuizen zijn weggelopen. In deze landen was en is het beleid om kinderen bij problemen thuis, uit huis te plaatsen in kindertehuizen waar de mstandigheden soms erbarmelijk slecht zijn. Als deze kinderen de tehuizen ontvluchten, belanden ze vaak op straat.
terug

Gevolgen

Geen scholing en slechte gezondheid
Een leven op straat heeft grote gevolgen voor de ontwikkeling van kinderen. Een belangrijke belemmering voor hun ontwikkeling is dat ze meestal niet naar school gaan. Hierdoor worden de mogelijkheden beperkt om zich aan een leven op straat te ontworstelen en lopen ze een grote achterstand op bij hun leeftijdsgenoten. Het straatleven brengt ook enorme gezondheidsrisico’s met zich mee. Veel straatkinderen worden mishandeld en ook de hygiëne laat te wensen over. Chronische ontstekingen kunnen het gevolg zijn. Ook het gebruik van drugs bedreigt de gezondheid.

Lijm snuiven
Veel straatkinderen snuiven lijm. Deze stof zorgt ervoor dat de longen op den duur beschadigen. Het gevolg is dat veel straatkinderen last hebben van luchtwegaandoeningen. Op de langere duur gaan de longen zelfs zo slecht functioneren dat ze de hersenen niet meer goed van zuurstof kunnen voorzien. Dit kan permanente beschadiging van de hersenen tot gevolg hebben.

Zelfverminking
Ook zelfverminking komt veel voor onder straatkinderen. Ze verwonden zichzelf met messen, glas of sigaretten. Vaak komt deze zelfverminking voort uit psychische problemen, maar kinderen doen het ook wel om meer geld op te halen met bedelen.

Gebrek aan liefde en zorg
Misschien nog het meest schadelijk voor de ontwikkeling van straatkinderen is het gebrek aan liefde en zorg. Veel straatkinderen hebben een negatief zelfbeeld omdat ze het gevoel hebben dat niemand om hen geeft. Uiteindelijk zorgt dit gebrek aan zelfvertrouwen voor psychische problemen die het zelf aangaan van stabiele relaties beperkt.
terug

Oplossingen

Kindertehuizen hebben te strakke regels
De oplossing voor het probleem van straatkinderen lijkt voor de hand te liggen. Als je ze ’s nachts bij elkaar ziet liggen in het park, is het eenvoudig te veronderstellen dat deze kinderen vooral een dak boven hun hoofd nodig hebben. De praktijk is echter niet zo eenvoudig. In veel landen zijn er wel kindertehuizen waar ook straatkinderen terecht kunnen, maar dan moeten ze zich wel aanpassen aan de regels… En juist daar zit vaak een probleem. Straatkinderen zijn niet gewend aan regels en zien er de noodzaak niet altijd van in. In traditionele kindertehuizen houden ze het dan ook niet lang vol. Ze raken snel verveeld, missen het straatleven en zijn moeilijk in het gareel te krijgen.

Onvoldoende concentratie voor scholing
Ook projecten die erop gericht zijn om straatkinderen naar school te laten gaan, zijn niet zonder meer succesvol. Veel straatkinderen zijn niet meer gewend om zich lange tijd achter elkaar te concentreren. Belangrijk is dat het onderwijs inspeelt op deze specifieke kenmerken van straatkinderen. Door de psychische en lichamelijke schade die straatkinderen oplopen, maar ook door het gebrek aan scholing, is het lastig voor straatkinderen om weer een plaats te vinden in het ‘gewone’ leven. Dit kan alleen door opvangprojecten waar veel persoonlijke aandacht in kinderen wordt geïnvesteerd met respect voor de eigenwaarde en verantwoordelijkheid van de straatkinderen. Belangrijk is ook om de band met de familie, zo die er nog is, weer te herstellen.

Opvang
Projecten waarin kinderen zelf zeggenschap hebben, zullen eerder slagen dan die waarin alleen de volwassen begeleiders bepalen wat goed voor hen is. Een kind dat jarenlang in staat is om voor zichzelf te zorgen, kun je nu eenmaal niet plotseling bevoogdend behandelen. Veel projecten stippelen daarom samen met de kinderen een traject uit, wat uiteindelijk beoogt dat de kinderen de straat verlaten. Dit is een langdurig proces.

Straatwerkers
Meestal wordt op straat voor het eerst contact gezocht met een kind. Straatwerkers gaan naar de plekken waar straatkinderen slapen of werken en vertellen hen over de mogelijkheden om de straat te verlaten. Maar kinderen die de straat (nog) niet willen verlaten, kunnen ook op aandacht rekenen. Veel organisaties doen op straat spelletjes met de kinderen, leren ze wat lezen en schrijven en geven soms ook wat eten.

Dagopvang
Het volgende traject is de dagopvang. Kinderen kunnen daar bijvoorbeeld terecht voor informeel onderwijs, medische hulp, een voedzame lunch en recreatie. Hier krijgen ze ook voor het eerst weer te maken met regels en structuur. Vanuit de dagopvang worden kinderen gestimuleerd om het leven op straat te verlaten, maar pas als ze zelf echt gemotiveerd zijn, heeft het zin om de volgende stap te zetten. Die stap is het vinden van een thuis en onderwijs of werk.

Familie
Bij het zoeken naar opvang voor een straatkind, wordt altijd eerst gekeken naar de eigen omgeving van het kind. Zijn de ouders bereid en in staat om voor het kind te zorgen, dan is dat de meest logische opvang. Tussen hen bestaat immers al een natuurlijke verbondenheid. Als familie in staat is om een straatkind weer op te vangen, worden ze daarin intensief begeleid. Alleen op die manier kan voorkomen worden dat kinderen weer terug gaan naar de straat.

Andere verzorgers
In sommige gevallen zijn de ouders echter niet in staat om een kind weer op te vangen. Bijvoorbeeld doordat ze verslaafd zijn aan drank of psychische problemen hebben. In die gevallen wordt er gekeken of er iemand anders in de naaste omgeving is die voor het kind kan zorgen, bijvoorbeeld een tante of een oma. Als dat ook niet mogelijk is, is pleegzorg soms een oplossing.

Opvanghuis
Pas in laatste instantie wordt gekeken naar permanente opvang in een opvanghuis. Als de kinderen een thuis gevonden hebben, is het zaak om ze te motiveren om weer naar school te gaan. Voor veel straatkinderen is dit niet gemakkelijk, maar met de juiste begeleiding en een ondersteunend thuis is het wel mogelijk.
terug

Preventie
Naast opvang van straatkinderen is het belangrijk om door middel van preventieve projecten te voorkomen dat kinderen op straat terechtkomen. Hiervoor is het bijvoorbeeld belangrijk om kinderen in achterstandswijken goed te begeleiden. Dit kan voorkomen dat kinderen op school afhaken of de straat op gaan om te werken. Ook voorlichting aan ouders is heel belangrijk. Als ouders doordrongen zijn van de noodzaak van scholing, zijn ze minder snel geneigd hun kinderen uit werken te sturen.

Ook publiciteit en informatie over de situatie van straatkinderen kan bijdragen aan een beter leven van de kinderen. Zolang niemand weet wat de problemen van straatkinderen zijn, kan er immers ook niets aan gedaan worden. Publiciteit voorkomt bovendien dat doodseskaders of politie die de kinderen vervolgen, zomaar hun gang kunnen gaan.

Op overheidsniveau zijn investeringen in onderwijs en sociale voorzieningen van groot belang. Op internationaal niveau zijn ook inspanningen vereist. De internationale schuldencrisis en ongelijke verdeling van rijkdom tussen noord en zuid, zijn belangrijke oorzaken voor de armoede waardoor veel ouders zich genoodzaakt zien hun kinderen de straat op te sturen.
terug

Download informatie over straatkinderen.