Over Oekraïne: land, volk, politiek, economie, kerken

Land en volk

Economische en sociale gegevens

Geschiedenis

Actualiteit

Kerken

Statistische gegevens

Land en volk
De naam “Oekraïne” betekent: grensland. Het land ligt centraal en is één grote vruchtbare steppe. Het verbindt noord en zuid (de Oostzee en de Zwarte zee), en het ligt op de grens tussen het orthodoxe Oost-Europa en het katholieke en protestantse Midden- en West-Europa. Die centrale ligging heeft het land ook altijd kwetsbaar gemaakt voor veroveringen.

Jongeren in Lviv

Pas sinds 1991 bestaat Oekraïne als een zelfstandige natie-staat. De jonge staat is op zoek naar een identiteit. Diverse tradities, culturen, etnische en religieuze groeperingen leven vaak spanningsvol naast elkaar.

De verschillen tussen West- en Oost-Oekraïne zijn groot. Het oosten en de Krim zijn sterk Russisch georiënteerd. Dit deel van het land is bijna drie eeuwen lang integraal bestanddeel van het Russische rijk geweest. In Oekraïne leeft een grote Russische minderheid van 17%, overwegend in het oosten. De taal in het oosten (en in toenemende mate ook in het midden) is Russisch, ook al is Oekraïens officieel tot eerste taal verklaard. Ook politiek neigt men naar Rusland. De West-Oekraïeners spreken laatdunkend over de “Moskali” (“die van Moskou”) als ze hun landgenoten in het oosten bedoelen.

De West-Oekraïeners worden op hun beurt als “Hohli” (boeren) aangeduid. Het Oekraïens wordt als een boerentaal, een dialect, gezien. Het is lang niet zo “sophisticated” als het Russisch. Academische boeken in het Oekraïens zijn er bijna niet.

In economisch opzicht is het oosten veel rijker, met zijn bodemschatten en industrie. Galicië is vooral landbouwgebied. Ook in de Sovjet-tijd gingen de investeringen naar de hoofdstad Kiev en naar de industriegebieden in het oosten.

De godsdienst in het westen is Grieks-Katholiek of Orthodox, in het oosten voornamelijk Orthodox. De secularisatie ten gevolge van het door de staat gepropageerde atheïsme heeft hier meer voet aan de grond gekregen dan in het westen. Dat is het verschil tussen 70 of 45 jaar Sovjetheerschappij.

1. Economische en sociale gegevens

Het gemiddelde maandinkomen van de Oekraïener is € 200 à 250. Dit is de laatste jaren beduidend gestegen.

De munteenheid is de hryvnia.

De overgang naar de vrije markteconomie heeft grote sociale problemen met zich mee gebracht. Een kleine elite van nieuwe rijken staat tegenover een groot aantal mensen die aan of onder de grens van het bestaansminimum moeten leven. De maatregelen van de regering Joesjtsjenko (2005) om het pensioen en salarissen van ambtenaren te verhogen waren hard nodig. Er is werkloosheid maar er is ook een grote schaduw-economie. Op het platteland zijn families zoveel mogelijk zelfvoorzienend.

De gemiddelde levensverwachting voor mannen is 61 jaar, voor vrouwen 68 jaar.

Problemen:

Iedere burger in Oekraïne heeft te lijden onder de wijd verbreide corruptie
De algemene gezondheidssituatie is slecht; ziekenhuizen zijn slecht onderhouden
De milieuverontreiniging is groot (Tsjernobyl, zware industrie in het oosten)
Sociale problemen: alcoholisme, huiselijk geweld, prostitutie, vrouwenhandel, straatkinderen, criminaliteit, drugs.
Het geboortecijfer is zeer laag.
Arbeids-emigratie naar het buitenland, een “brain drain” naar het westen

2. Geschiedenis

Kiev Rus'

De geschiedenis van Oekraïne is vanaf het eerste begin door haar geografie bepaald. De rivier de Dnjepr die door de laagvlakte stroomt was een belangrijke handelsroute tussen de Vikingen in het noorden en Byzantium. Ter bescherming van deze handelsroute werd de Kiever Rus' gesticht: een rijk van stadsstaten dat van de 10^e tot de 13^e eeuw bestond.

De grootvorst van dit rijk, Volodymir, bekeerde zich tot het christendom (988). Tijdens een bezoek aan Byzantium was hij diep onder de indruk gekomen van de orthodoxe kerk. Duizenden lieten zich met hem dopen in de Dnjepr. Dat was het begin van het christendom in het Oostslavische gebied.

De Kiever Rus' was de eerste staat op Oekraïense bodem. Graag ziet de huidige Oekraïner zich als een erfgenaam van deze gouden glorietijd van het christelijke Kiev Rus' . De Orthodoxe kerk beroept zich op deze oorsprong, maar ook de Oekraïense Grieks-Katholieke kerk grijpt erop terug. De mythe van Kiev Rus' vervult een belangrijke rol in de legitimiteitsaanspraken van de verschillende patriarchaten. Allemaal menen ze het grootste recht te hebben op de titel van Oekraïense nationale kerk.

Mongolen; Polen-Litouwen; de kozakken

In 1240 viel het rijk van de Kiewer Rus' ten prooi aan Mongoolse stammen die de open steppe binnenstormden. In de acht eeuwen daarna werd het land voortdurend door verschillende buurlanden overheerst. Vanaf de 14^e eeuw tot aan de 17^e eeuw was het Oekraïense land ingelijfd bij het koninkrijk Polen-Litouwen. In de 16^e/17^e eeuw kwamen kozakken en Krimtataren in opstand tegen de Poolse legers en wisten gebieden terug te veroveren. De aanvoerder van de kozakken was Bohdan Chmel’nyc’kyj. Een donkere bladzijde in de geschiedenis zijn de jodenpogroms die tijdens de kozakkenopstanden plaatsvonden. De kozakken slaagden erin een eigen staat te stichten rond Kiev.

Vanaf midden 17^e eeuw: oosten en westen gaan andere weg

Vanaf het midden van de 17^e eeuw komt er een breuk in de geschiedenis van Oekraïne, die tot op de dag van vandaag doorwerkt. De geschiedenis van het land loopt dan in twee lijnen uiteen. De kozakken sluiten een verdrag met de tsaar van Moskou, en in de periode daarna komt heel het gebied ten oosten van de Dnjepr onder heerschappij van Rusland. Het westen van Oekraïne echter blijft onder het Poolse koninkrijk. Het kwam erop neer dat Rusland en Polen de Oekraïne hadden opgedeeld (het verdrag van Andrusovo, 1667). Het oosten en het midden zullen onder Russische invloed blijven tot aan 1991, wanneer de Sovjet-Unie uiteenbreekt. Maar liefst 260 jaar lang heeft de Russische cultuur en politiek hier haar sporen getrokken.

Het westen van Oekraïne, met name Galicië, maakt een heel andere geschiedenis door. Na de deling van Polen (1772, 1793, 1795) wordt het ingelijfd bij de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. Tot aan 1918 zal het deel blijven uitmaken van dit Midden-Europese katholieke rijk. De andere gebieden die tot het westen worden gerekend, Volynhia en Podolia, blijven tot aan 1918 deel van het Russische tsarenrijk. De steden in Galicië waren meertalig: Pools, Oekraïens, Duits, Jiddisch. Ze waren een mix van vele culturen. Het was een rijk klimaat voor literatuur en muziek.

In de 19^e eeuw komt er een Oekraiense nationale beweging op gang, zowel in Galicië als in de door de Russische tsaar geregeerde gebieden. Kunst en cultuur staan op de voorgrond; er wordt voor het eerst literatuur geschreven in de Oekraïense taal. Beroemdste dichter uit deze tijd is Taras Ševcenko. Hij wordt hoog in ere gehouden in het huidige Oekraïne.

Na WO I

De Eerste Wereldoorlog leidt tot het instorten van beide rijken, de Habsburgse monarchie en het tsarenrijk. Er wordt in Galicië een moedige poging gedaan tot het stichten van een Oekraïense onafhankelijke republiek maar het Poolse leger slaat hard terug. Het trekt de gebieden in West-Oekraine weer naar zich toe. De vredestichters van Parijs 1919 leggen zich neer bij de politieke realiteit: het oosten van Oekraïne is onderdeel geworden van de Sovjet-Unie, het westen (Galicië, Volynhia en Podolia) wordt toegewezen aan het herrezen Polen.

1939-1944

Zo blijft de situatie tot aan 1939, als ten gevolge van het Molotov-Ribbentrop pact Duitsland de ene helft van Polen aan zich trekt en de Sovjet-Unie de andere helft. In rap tempo wordt het oosten van Oekraïne gesovjetiseerd. De kerken worden onderdrukt, priesters worden gevangen genomen of geëxecuteerd, kerkgebouwen worden vernietigd. In 1941 volgt de Duitse inval in Oekraïne. De nationalistische beweging hoopte van de Duitsers steun voor een nationale bevrijding en onafhankelijkheid. Zo kon het gebeuren dat de Wehrmacht bij tijden vriendelijk en met bloemen ontvangen werd. Maar de Duitsers waren helemaal niet van plan Oekraïne aan zelfstandigheid te helpen. Ongeveer een miljoen Oekraïeners werd naar Duitsland gedeporteerd als dwangarbeider. De joodse bevolking werd ter plekke vrijwel geheel uitgemoord. Vaak werden de Duitse speciale politie-eenheden bijgestaan door Oekraïense hetmannen (nationalisten). In de kloof Babyn Jar bij Kiev werden op 29 en 30 september 1942 ongeveer 30.000 joden vermoord.

In oktober 1944 had het Rode Leger alle Oekraïense gebieden weer terug veroverd. Oekraïne werd een republiek van de Sovjet-Unie. Tot aan 1946 waren er nog partizanen actief in de bergen en bossen rond de Poolse en Slowaakse grens. Zij wilden de realiteit van de Sovjet-Unie nog niet erkennen. Grote volksverhuizingen vonden plaats in het westen. Bijna een miljoen Polen trok de grens over naar het nieuw gevormde Polen, een half miljoen Oekraïeners keerde uit Polen binnen de nu geldende landsgrenzen terug.

1991: onafhankelijkheid

Tijdens de perestrojka aan het eind van de jaren ’80 werden in Oekraïne de eerste partijen en bewegingen gevormd, als alternatief voor de de communistische partij. In 1991 kwam er een einde aan de eens zo machtige Sovjet-Unie. De satellietstaten maakten zich één voor één los uit de Unie. In 1991 riep het parlement van Oekraïne de onafhankelijkheid uit. Oekraïne was onafhankelijk, maar nog lang geen democratie.

3. Actualiteit

Kutschma-regime, jaren 90

Hoewel Oekraïne bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 de onafhankelijkheid als staat verworven had, was het nog lang geen democratie. De staat werd autoritair geregeerd door Leonid Kutschma. Corruptie in economie en het ambtenarenapparaat tierde welig. Privatisering van de oude staatsbedrijven werd doorgevoerd, maar daarbij verrijkte de clan rond Kutschma zich schaamteloos. Er werd niet opgetreden tegen criminaliteit in de economie. Ook het gerechtssysteem bleek door en door corrupt. De pers werd aan banden gelegd.

Mensen konden pas na de Oranje Revolutie weer ademhalen. De verstikkende Kutschma-jaren waren ten einde. Mensen durfden weer met optimisme en hoop naar de toekomst te kijken. Eindelijk konden ze er trots op zijn Oekraïener te zijn.

Politieke analysten wijzen erop dat de Oranje Revolutie ook gezien moet worden als een strijd om invloedssfeer tussen de twee grootmachten: Rusland en de USA. De USA schaarde zich achter Joesjtsjenko. De democratiseringsbeweging in Oekraïne werd gesteund en gefinancierd door organisaties uit de USA, en ook de Oekraïense emigratie (voornamelijk afkomstig uit Galicië) zorgde voor een krachtige lobby. De USA is als winnaar uit de bus gekomen, maar de rol van Rusland is nog lang niet uitgespeeld.

Oranje Revolutie

In de winter van 2004/2005 voltrok zich de vreedzame Oranje Revolutie in Kiev. Uit protest tegen de verkiezingsfraude bij de presidentsverkiezingen gingen honderdduizenden burgers de straat op. Bij temperaturen die veelal onder onder het vriespunt lagen brachten zij 17 dagen en nachten door op de Majdan Nezaležnosti (“plein van de onafhankelijkheid”). Zij spraken hun vertrouwen uit in presidentskandidaat Viktor Joesjtsjenko en zijn democratische vernieuwingsprogramma. Dragers van de Oranje Revolutie waren vooral de nieuwe middenklasse, studenten en jongeren uit de steden, intellectuelen, en opkomende elite uit de economie, ambtenarij en strijdkrachten. Op 26 december vonden nieuwe presidentsverkiezingen plaats. Joesjtsjenko behaalde daarbij 56% van de stemmen, zijn concurrent Janukovytsch 44%. De aanhang van Janukovytsch bevond zich vooral in het oosten van Oekraïne, in en rond de grote industriesteden als Donetsk en Dnjepropetovsk. Daar wordt Russisch gesproken en woont ook een grote minderheid etnische Russen. De aanhang van Joesjtsjenko bleek vooral uit het westen van het land te komen waar de bevolking meer Europees gericht is en overwegend Oekraïens spreekt. Ook het midden van het land koos in meerderheid voor Joesjtsjenko.

Er werd in januari 2005 een oranje regering gevormd, met Joesjtsjenko als president en Julija Tymoschenko als minister-president.



Regering Joesjtsjenko, januari 2005- maart 2006

De nieuwe regering onder Joesjtsjenko begon met bezems de stal te keren. Twee zaken stonden hoog op de agenda: bestrijding van corruptie en vervanging van de politieke en economische elite uit de Kutschma-tijd. Het eerste liep spaak op een corrupt gerechtssysteem, het tweede - kaderwisseling – slaagde ook nauwelijks omdat de tegenstand van de oude elite te groot was en er (nog) geen structurele hervormingen werden doorgevoerd.

Op economisch terrein had minister-president Julija Tymoschenko de opdracht om de roof-privatiseringen weer ongedaan te maken. De oranje regering kon het niet eens worden over de aanpak hiervan. De eigenaren van de private ondernemingen begonnen nattigheid te voelen en keerden zich tegen de oranje regering. De investeringen in de economie liepen dramatisch terug. De economische groei kelderde van 12 % in 2004 tot 3% in 2005.

Positieve resultaten van de oranje regering waren er ook. Ze hield zich aan sociale beloftes die ze gedaan had tijdens de verkiezingsstrijd. Het pensioen en het minimumloon stegen tot ongeveer € 50 per maand. Salarissen van artsen en leraren gingen met ongeveer 50% omhoog. Inkomsten in de staatskas namen met 30% toe omdat belastingvoordelen werden afgeschaft en een deel van de schaduw-economie in de legaliteit werd gehaald.

Een uitermate belangrijk resultaat van de Oranje Revolutie was de persvrijheid en de meningsvrijheid, na zoveel jaren van dictatuur. De media volgen tegenwoordig de politieke ontwikkelingen op kritische voet. Er is een pluriform aanbod aan kranten, televisie- en radiozenders.

De oranje regering brak in september 2005 al uiteen. Men dacht te verschillend over de economische hervormingen. Ook eisten Joesjtsjenko en Tymoschenko, de helden van de Majdan, allebei een rol als prima donna op. Dat kon de oranje regering niet dragen.

Coalitieregering met Janoekovitsj, vanaf juli 2006

Bij de parlementsverkiezingen in maart 2006 kwamen Joesjtsjenko en Tymoschenko elk met een eigen partij uit. De partij “Ons Oekraïne” van Joesjtsjenko behaalde 14 % van de stemmen, het blok Tymoschenko kreeg 22 % van de stemmen. De oranje partijen, samen met nog enkele kleinere, behaalden wel een meerderheid in het parlement, maar verrassend was de sterke terugkeer van Janoekovitsj. Zijn “Partij van de regio’s” behaalde maar liefst 32 % van de stemmen en werd daarmee de grootste partij.

Het verkiezingsresultaat laat de verdeeldheid van het kiezersvolk zien: oranje in het westen en het midden, wit-blauw (Partij van de regio’s) in het zuiden en oosten. De “Partij van de regio’s” wil een nauwe politieke en economische samenwerking met Rusland. De oranje partijen willen Oekraïne aansluiting laten vinden bij Europa, en draagt westerse politieke waarden als vrijheid en pluralisme uit. Er zijn spanningen tussen het westen en het oosten van Oekraïne, maar van een afscheidingsbeweging is geen sprake. Ook het Russischtalige oosten en zuiden (de Krim) zien zichzelf als deel van Oekraïne.

Na de verkiezingen probeerden Joesjtsjenko en Tymoschenko een oranje coalitie te vormen maar dat mislukte. In augustus 2006 presenteerde Joesjtsjenko zijn “anti-crisiscoalitie” van vier partijen. Behalve de partijen van de tegenpolen Joesjtsjenko en Janoekovitsj zitten er socialisten en communisten in de coalitie. Naast president Joesjtsjenko is Janoekovitsj nu premier. De populistische Julija Tymoschenko noemt het “een absurde coalitie die geen enkele kans op overleven heeft”.

Navo-lidmaatschap noch EU-lidmaatschap zitten er voor Oekraïne op de korte termijn in. Op meer dan een goede buur van het Westen hoeft Oekraïne niet te rekenen. Janoekovitsj heeft zijn eenzijdig pro-Russische koers inmiddels ook bijgestuurd. Hij is gaan beseffen dat Oekraïne het op economisch gebied meer moet hebben van Europa dan van Rusland. Maar Oekraïne blijft afhankelijk van Russisch gas en olie. Dit bleek overduidelijk tijdens het gasconflict eind 2005 en opnieuw in 2008, toen Rusland de gaskraan naar Oekraïne dichtdraaide omdat het land weigerde een enorme prijsverhoging te betalen. Vriend en vijand in Oekraïne zullen moeten werken aan goede politieke en economische verhoudingen met Rusland.

Van 2008 tot 2010

Van 2008 tot 2010 was Viktor Joestjenko president en Yulia Timosjenko (opnieuw) premier. Ze gingen openlijk ruziënd over straat. Het heeft het vertrouwen in de Oranje partijen ondermijnd. Bij de presidentsverkiezingen in januari 2010 leden de Oranje partijen van Joestjenko en Timosjenko een gevoelige nederlaag. De Rusland-gezinde rivaal Viktor Janoekovitsj van de Partij van de Regio’s wist de meerderheid te verwerven. Hij heeft een regering gevormd waarin zijn partijleden de sleutelfuncties bekleden. Ook in de regionale en lokale overheidsbesturen worden mensen vervangen door aanhangers van de Partij van de Regio’s. De koers is er duidelijk op gericht de banden met de Russische Federatie aan te halen.

De bevolking hoopt dat Janoekovitsj de economie weer uit het slop kan trekken. De economie heeft zwaar te lijden van de mondiale financiële crisis. Er wordt in 2010 een daling verwacht van het BNP van rond de 16%. Oekraïne heeft een schuld opgebouwd van ongeveer 200 miljard dollar, en is afhankelijk van leningen van het IMF.

4. Situatie van de kerken

voor actuele berichten over kerk en religie in Oekraïne zie http://www.risu.org.ua/en/index/

Verdeelde Orthodoxie

De kerkelijke situatie in Oekraïne is zeer gecompliceerd. Dat geldt niet alleen voor buitenstaanders maar ook voor gelovigen in het land zelf. De overgrote meerderheid van de 49 miljoen mensen behoort tot de Orthodoxie. Maar deze Orthodoxie is in drie verschillende kerken uiteengevallen die elkaar fel bestrijden. Gelovigen weten vaak niet eens tot welke van de drie ze behoren. Ze weten niet meer dan dat ze “orthodox” zijn.

Getalsmatig de grootste is de Oekraïense Orthodoxe Kerk van het Moskou Patriarchaat. Dan volgt de Oekraïense Orthodoxe Kerk van het Kiev Patriarchaat en tenslotte de kleinste, de Oekraïense Autocephale Orthodoxe Kerk. Alle drie kerken claimen dat zij de ware Orthodoxe kerk van Oekraïne zijn.

Voor de Orthodoxe christenheid is dit een heel pijnlijke situatie. Eenheid van de Orthodoxe kerk staat hoog in het vaandel. Maar de kerk in Oekraïne is verdeeld tot op het bot. De strijd wordt openlijk uitgevochten in de media en de politieke arena. Met geloofsverschillen heeft dat niets te maken. De kerken houden er precies dezelfde dogmatiek en liturgie op na.

Veel van deze strijd is terug te voeren op politieke, historische en persoonlijke factoren.

Voor een deel van de gelovigen is het Moskou-patriarchaat te veel verbonden geraakt met de repressie onder het communisme. Daarom maakten zij zich sterk voor een nationale Orthodoxe kerk, los van Moskou. Dat werd een “autocephale” kerk, d.w.z. een kerk die geleid wordt door een eigen hoofd, i.c. een eigen patriarch. In de jaren ’90 ontbrandde binnen die autocephale kerk een machtsstrijd om het leiderschap, en dat heeft geleid tot afsplitsing en oprichting van de Orthodoxe kerk van het Kiev patriarchaat.



De Grieks-Katholieke kerk

Dan is er - om het plaatje helemaal ingewikkeld te maken - nog de Oekraïense Grieks-Katholieke kerk. De naam roept al snel misverstanden op. “Grieks” slaat niet op het land maar verwijst naar de oosterse (“griekse”) liturgie die deze kerk viert, evenals de Orthodoxe kerken.

De Oekraïense Grieks-Katholieke kerk is een zogenaamde uniaatskerk: zij is voortgekomen uit een unie van Orthodoxe bisschoppen met de kerk van Rome, die al in 1596 plaatsvond (de Unie van Brest). Politieke overwegingen speelden een belangrijke rol. In die tijd hoorde dit deel van Oekraïne tot het koninkrijk Polen-Litouwen; de Orthodoxe kerk werd benadeeld ten opzichte van de Katholieke kerk. De bisschoppen erkenden het primaat van de paus, en sloten zich daarmee aan bij de Rooms-Katholieke kerk. Maar zij mochten hun eigen liturgie blijven vieren en hielden ook het recht op eigen ordening van het kerkelijk leven. Zo kunnen bijv. priesters van de Grieks-Katholieke kerk gehuwd zijn, net als de priesters in de Orthodoxe kerk.

Hoewel de Oekraïense Grieks-Katholieke kerk dus al meer dan 400 jaar bestaat, moeten de Orthodoxe kerken er niet veel van hebben. In de beleving van veel Orthodoxen is deze “inlijving” van hun geloofsgenoten in de kerk van Rome nog altijd een vorm van verraad.

De Oekraïense Grieks-Katholieke kerk telt ruim 4 miljoen gelovigen die bijna allemaal in West-Oekraïne wonen. Zelf zeggen ze 5 miljoen; er zijn geen betrouwbare statistieken voorhanden. De kerk werd in 1946 door de communisten geliquideerd en gedwongen herenigd met de Russisch Orthodoxe kerk. Veel priesters werden gevangen genomen of gedood. De kerk bestond ondergronds en in de diaspora voort. In december 1989 is de kerk weer in haar rechten hersteld, en ze bloeit als nooit tevoren.

De Oekraïense Grieks-Katholieke kerk is duidelijk present in de samenleving. Ze doet veel aan diaconie, missie en catechese voor jeugd en volwassenen. De onderdrukking en vervolging tijdens het communisme hebben de kerk niet klein gekregen. Het zijn de charismatische leiders van toen, metropolitiet Andrei Sheptytsky en metropoliet Joseph Slipy, en de martelaren uit de goelag die de gelovigen vandaag inspireren. Er wordt vaak naar verwezen in preken en gebeden. 28 martelaren werden in 2001 zalig gesproken door Paus Johannes Paulus II. Zij hebben met hun bloed de grond vruchtbaar gemaakt voor de indrukwekkende wederopstanding van de kerk na de Sovjet-tijd.

De kerk kan steunen op een wijd vertakt internationaal netwerk. Zij ontvangt materiële en immateriële ondersteuning vanuit het buitenland: van de Oekraïense emigratie in de USA, Canada en Brazilië, en vanuit de Rooms-Katholieke wereld. Zij is meer westers en meer oecumenisch georiënteerd dan de Orthodoxe kerken.Dat wekt achterdocht en nijd bij de Orthodoxe geloofsbroeders. Ze zien haar als een “”vijfde colonne” van het Vaticaan en beschuldigen haar regelmatig van proselytisme (zieltjes winnen onder leden van andere kerken).

De Oekraïense Grieks-Katholieke kerk is nauw verbonden met het Oekraïense nationalisme dat opkwam in de 19^e eeuw. Zij ziet zichzelf als een authentieke religieuze expressie van de Oekraïense identiteit. Ze presenteert zich ook steeds meer als een “derde weg” naast de Rooms-Katholieke en de Orthodoxe kerken. Ze combineert het ethos van het Oosterse christendom met de jurisdictionele eenheid met het Vaticaan en eucharistische gemeenschap met de Latijnse (Rooms-Katholieke) traditie. De Grieks-Katholieke kerk wil graag erkend worden door de paus als een zelfstandig patriarchaat, maar tot nu toe staat Rome daar zeer huiverig tegenover. Rome hecht aan goede relaties met de Orthodoxe patriarchaten, en weet dat die een dergelijke stap nooit zouden vergeven.

De ambities van de Grieks-Katholieke kerk om een nationaal Oekraïense kerk te zijn blijken ook uit de verplaatsing onlangs van de zetel van de Grootaartsbisschop, kardinaal Lubomyr Husar, van Lviv naar het centrum van het land: Kiev. Hier wordt nu ook op de linkeroever van de Dnjepr een grote kathedraal gebouwd. Waarom in Kiev? Natuurlijk, het is de hoofdstad van het land. Maar ook: Kiev is verbonden met de rijke geschiedenis van de Kiever Rus’. De Oekraïense Grieks-Katholieke kerk wil in alles zichzelf presenteren als een waardig opvolger van het christelijke rijk van de Kiever Rus’. Ze claimt niet dat ze dit alléén is, maar eist wel haar gelijkwaardige plaats op naast de Orthodoxe kerk.

Tijdens de Oranje Revolutie vonden de Grieks-Katholieke kerk en de twee kleinere Orthodoxe kerken elkaar in een alliantie voor de democratische beweging. Ook met het oog op godsdienstonderwijs en op de wetgeving voor religieuze gemeenschappen wordt wel samengewerkt (ook met gevestigde protestantse kerken). Het is een voorzichtig begin van praktische oecumene. Met de Russisch Orthodoxe kerk lijkt dat nog ver weg.

Protestanten in Oekraïne

De protestanten in Oekraïne maken, naar officiële cijfers, 0.9 % van de bevolking uit. (website People of Ukraine, 2004). Het cijfer is aan de lage kant als we bedenken hoe snel de nieuwe evangelische bewegingen in het land groeien. 2 á 3% komt vermoedelijk dichter in de buurt. In Kiev is de grootste evangelisch-charismatische kerkgemeenschap in Europa. Dat is “God’s Embassy for All Nations”, gesticht door pastor Sunday Adelaja uit Nigeria (www.godsembassy.org). Deze gemeente in Kiev telt 20.000 leden en houdt 30 diensten per week. Evangelische gemeentes hebben een grote aantrekkingskracht op Oekraïeners die naar houvast zoeken in de verwarrende post-sovjet samenleving. In Lviv zijn nu 45 protestantse gemeentes, de meeste van evangelicale en charismatische signatuur.

Gevestigde protestantse kerken in Oekraïne zijn de Evangelisch-Lutherse kerk, de Baptisten, de Zevende Dags Adventisten, Pinksterkerken, Mormonen, Jehova’s getuigen. In het zuidwesten, in Transkarpatië, vinden we gemeentes van de hongaarssprekende Reformátuskerk. Vanuit Nederland (PKN, maar ook christelijk-gereformeerd en vrijgemaakt-gereformeerd en organisaties als Stichting Hulp Oost-Europa) zijn er veel contacten met deze kerk.

Andere religies

Ooit drukte de joodse gemeenschap een kleurrijk stempel op de Oekraïense samenleving. Vooral Galicië was bekend om zijn joodse cultuur. Er leven, na de vernietigende holocaust, de jaren van Sovjet-repressie, en in de jaren ‘90 de emigratie naar Israël, nog ongeveer 150.000 joden in Oekraïne. Het joods-religieuze leven komt weer tot bloei, synagoges worden hersteld, maar er bestaat ook onderhuids “alledaags” anti-semitisme in de samenleving.

Op de Krim leeft een minderheid van moslims: de etnische groep van de Krimtataren (300.000), die teruggekeerd zijn uit de verbanning door Stalin na WO II naar Uzbekistan, Kirgizië en Kazachstan.

5. Statistische gegevens

Oppervlakte	603.700 km² (17,8 x Nederland)
Hoofdstad	Kiev (in het Oekraïens geschreven als ‘Kyiv’)
Inwonertal	46,9 miljoen
Bevolkingsdichtheid	77,7 inwoners per km²
Godsdienst	Russisch Orthodox (patriarch Moskou), Oekraïense Orthodox (patriarch Kiev), Oekraïense Orthodox autocefaal, Grieks-Katholiek (Uniaten), Rooms-Katholiek, Protestant, Joods, Islam.
Taal	Oekraïens (een Slavische taal verwant aan het Russisch, met een lichte neiging richting het Pools) en Russisch.
Nationale feestdag(en)	24 augustus (onafhankelijkheid in 1991)
Klimaat	Gematigd landklimaat