Weblog Johanneke en Hermen Kroesbergen

Doen wat nodig is

Eén op de zeven volwassen Zambianen is HIV-positief. Eén op de zeven... en hier in Lusaka misschien wel meer, want in stedelijke gebieden is het percentage hoger dan op het platteland. Tijdens onze ochtendwandeling tussen alle mensen die op weg zijn naar hun werk, betrap ik me soms op de gedachte: wie zou het zijn? Van deze zeven mensen, wie is er HIV-positief? Die magere man misschien? Of die jonge vrouw met het te korte rokje? Een bezoek aan een workshop en een gesprek over HIV/AIDS met de Council of Churches in Zambia hebben me aan het denken gezet.


Werken aan de stigmatisering: workshops voor kerkleiders

"Wat ik jullie vanmorgen ga vertellen, is belangrijk. Want wij zijn de mensen die stigmatiseren; wij zijn de mensen die  discrimineren", zo begon vanmorgen een workshop over HIV/AIDS voor kerkenraadsleden. Dat moet ik mezelf ook maar aantrekken. Waarom vraag ik me af of iemand HIV-positief is? Ik denk er toch ook niet over of iemand suikerziekte heeft, ingegroeide teennagels of een prikkelbare darm? Het stigma van HIV/AIDS zit diep.

De Council of Churches in Zambia (CCZ) - een Zambiaanse Raad van Kerken - heeft verschillende programma's rondom het thema HIV/AIDS. Er worden bijvoorbeeld trainers opgeleid die workshops kunnen geven aan de kerkleiding. Vandaag en morgen wordt zo'n workshop gehouden in Chawama, één van de arme wijken van Lusaka. In het gebouw van het Leger des Heils zijn zeventien kerkenraadsleden uit de verschillende kerken in de wijk samengekomen. "Vandaag is dit niet het gebouw van het Leger des Heils; vandaag zijn we één kerk", benadrukt de workshopleider.

De deelnemers aan de workshop van vanmorgen vertellen over hun verwachtingen:

"Ik wil meer leren over HIV/AIDS"

"Leren is goed, maar we moeten ook veranderen nadat we geleerd hebben!"

"Ik wil anderen vertellen van wat ik vandaag leer"

"Hoe kunnen we op een positieve manier omgaan met HIV en AIDS?"

"Hoe kunnen we het voorkomen?"

"Hoe moeten we omgaan met iemand die HIV of AIDS heeft?"

"Hoe kunnen we stigmatisering en discriminatie binnen de kerk doorbreken?"

De tweedaagse workshop geeft informatie over de ziekte, maar gaat ook in op negatieve beelden die mensen kunnen hebben. "Jullie zijn de kerkleiders; jullie kunnen iets doen tegen het stigma!" De houding tegenover HIV/AIDS verandert wel, hoorden we eerder van de CCZ, maar het gaat erg langzaam. Op het platteland is de stigmatisering veel minder geworden. "In een dorp is iedereen familie van elkaar en is het vanzelfsprekend om voor elkaar te zorgen. In de stad is het moeilijker; er zijn zoveel organisaties die iets met HIV/AIDS doen en er is minder sociale samenhang."

Leven met HIV/AIDS: Circles of Hope

Met de beschikbare virusremmers betekent HIV niet meer automatisch een doodvonnis. Je kunt gewoon een baan hebben. “Kijk maar naar mij”, zegt Angela van de CCZ, “soms vergeet ik haast dat ik HIV-positief ben”. Officieel zijn de medicijnen gratis en voor iedereen beschikbaar. In de praktijk blijken de medicijnen echter niet altijd aanwezig te zijn in het ziekenhuis, waardoor ze toch ergens gekocht moeten worden. Op het platteland kan het bovendien soms vijf of tien kilometer lopen zijn naar het dichtstbijzijnde ziekenhuis; en dat heeft misschien niet eens alle faciliteiten die nodig zijn.

Hoe eerder je start met de medicatie, hoe beter die aanslaat. Dat is één van de redenen om je te laten testen, ook al voel je je nog niet ziek. Elk mens reageert anders op een positieve uitslag van de HIV-test. De één is opgelucht het te weten; een ander raakt juist depressief. Boosheid is ook een veelvoorkomende reactie: op zichzelf, op het lot of op degene die het virus heeft overgedragen. Bij de test hoort psychologische begeleiding om te leren omgaan deze emoties.

Als de test zekerheid heeft gegeven begint het leven met HIV - positive living. De CCZ organiseert gespreksgroepen, de Circles of Hope. Daar kunnen mensen met HIV hun ervaringen delen en praten over het stigma. "In de groep merk je dat je niet alleen bent; dat er anderen zijn die hetzelfde doormaken", vertelt Angela, die de gespreksgroepen voor de CCZ coördineert. Er zijn er inmiddels meer dan 70 in twee provincies van Zambia. De groepen komen meestal maandelijks bij elkaar in de kerk. Leden van de groep bezoeken elkaar als het slecht gaat en kunnen soms geld inzamelen voor elkaar.

"Eigenlijk is het jammer dat er geen gespreksgroep voor predikanten is", vindt de CCZ. Er zijn misschien één of twee predikanten in Zambia open over hun HIV-status. Anderen zijn bang voor de reacties van hun gemeenteleden. Zullen de mensen bijvoorbeeld nog het Avondmaal willen aannemen van een HIV-positieve predikant? "Het stigma is niet alleen iets dat van buiten komt, maar ook iets dat je jezelf oplegt: 'hoe zullen anderen op mij reageren?', 'wat zullen ze van mij denken?' De predikanten vergeten dat zij ook een gewoon leven hebben geleid voor ze predikant werden; en dat er meerdere manieren zijn waarop je besmet kunt raken."

Zorgen voor chronisch zieken: homebased care-teams

Als iemand ziek wordt en niet meer voor zichzelf kan zorgen, is het in eerste instantie de familie die de zorgtaak op zich neemt. Dat gebeurt echter niet altijd; omdat de familie niet meer zorg kan dragen - "Bijna elk huishouden zorgt behalve voor de eigen kinderen ook voor één of meer (wees)kinderen van familieleden", vertelt Angela - of omdat de familie niet wil zorgen voor een AIDS-patiënt. Op dat moment komen de homebased care-teams in actie.

Deze teams van vrijwilligers gaan op bezoek bij chronisch zieken. Ze bidden met hen en voeren pastorale gesprekken; maar bieden ook praktische hulp: helpen bij douchen en wassen en het huishouden. Op het platteland bewerken de care-teams soms ook een gezamenlijke tuin om zo inkomen en voedsel te genereren voor de zieken. Ook hier merkt de CCZ dat de teams op het platteland stabieler zijn: vrijwilligers zijn er langer actief. "In de stad kijken mensen eerder naar 'wat heb ík er aan?'."

Wat heb ik er aan... Wat een herkenbare vraag. Dat zouden we in Nederland ook kunnen zeggen. Waarom zou je vrijwilligerswerk doen? Zorgen voor je zieke buurman? Geven aan een goed doel? Wat heb ík er aan? Door de ontmoetingen in de afgelopen dagen heb ik nog meer bewondering gekregen voor de mensen die zich niet afvragen wat zij er aan hebben, maar die doen wat nodig is!