Bij de Arara in Rondônia - deel 2: Inheems eten koken

Blog

maandag 13 juni 2016Beloofd is beloofd, politieke chaos of niet, er zat nog een tweede blog in de pijplijn over mijn bezoek aan de Arara-dorpen in Rondônia (voor achtergronden over de situatie en algemene info over dit volk verwijs ik u naar drie blogs terug). Ik mocht mee op sleeptouw met collega Jandira, die onder andere bezig is met een project over inheems, traditioneel eten. Nu houd ik wel van een potje koken en lekker eten, dus ik vond het superleuk mee te mogen naar de familie van Dona Luisa en Professor (leraar) Sebastião om twee van de nog missende recepten in de collectie te maken: macaloba de milho en macaloba de milho verde, ofwel, licht alcoholische dranken van dan wel gedroogde of verse mais.

In de dagen voordat we de plannen zouden uitvoeren, reden we al bij de familie voorbij om te checken of het plan om de macaloba’s te maken doorgang kon vinden. Inheemsen leven niet met een agenda, en daardoor is het soms wat gecompliceerder om een afspraak te maken. Er is een grotere flexibiliteit als het gaat om wat wanneer gebeurt, en er kan gemakkelijk iets belangrijker worden gevonden, waardoor een afspraak gecanceld wordt op laatste moment. Maar nee, Dona Luisa was op de hoogte en gaf ons een boodschappenlijst mee van zaken die we moesten oogsten op Jandira’s “roça” (=land dat voor voedsel bewerkt wordt), oftewel de (super)markt in de stad. Maïs, suiker, vis (vis in de macaloba? Gelukkig niet, die was gewoon om te eten), moesten allemaal uit de stad worden meegenomen. 

Entree%20tot%20dorp.jpg

Compound%201.jpg

Dona Luisa waarschuwde ons ook dat macaloba niet zomaar in één dag gemaakt kan worden: het moet een nacht koken en dan moet het zo’n 24 uur blijven staan om het gistingsproces zijn werk te laten doen - wat dus resulteert in een licht alcoholische drank (een paar dagen later is het beresterk, maar dat is niet de bedoeling van macaloba). We zullen dus moeten blijven overnachten. Een primeur voor mij, en ik vond het een prima idee.

Een paar dagen later zitten we weer twee uur in de pick up truck met een grote zak verse maïs en de andere verzochte ingrediënten. Dona Luisa heeft haar man er al op uit gestuurd om ervoor te zorgen dat er voldoende hout is en hij is een vuur aan het maken. Alle gemeenschappelijke activiteiten spelen zich af onder een open constructie met een dak van bladeren. Er zijn banken gemaakt, er is een plek voor een vuur om op te koken en er hangen hangmatten. De familie heeft ook eigen huizen, met een volledig functionele keuken, maar de macaloba wordt buiten gemaakt, op traditionele wijze.  

We kunnen bijna meteen aanschuiven aan de avondmaaltijd: de algemeen Braziliaanse rijst en bonen, verse maïs en als lekkernij: gebakken gongo’s. Gongo’s zijn beessies (maden? larven?) die zaden eten en zich dan in de holte van dat zaad nestelen. Ik kijk hoe de witte wriemels wriemelen in een pannetje en neem op verzoek van Jandira foto’s van het bereidingsproces. Snel wordt er niet meer gewriemeld en bakken langzaam de gongo’s in hun eigen vet goudbruin. De drie kleinkinderen van Dona Luisa snacken ze vrolijk weg. Jandira is dapper en eet er eentje (conlusie: erg vet). Ik probeer me ertoe te zetten, maar hier ligt een grens merk ik. Dit kan ik niet eten, hoe graag ik ook de geste zou maken. 

Gongo.jpgGebakken%20gongo.jpg

Terwijl de maaltijd wordt bereid beginnen we met de voorbereidingen voor de macaloba de milho - de drank van gedroogde maïs. De kinderen, een schoondochter van Dona Luisa, Jandira en ik zetten ons aan het afhalen van de maïskorrels van de kolven. Een deel van de maïs is inheemse maïs: die bestaat in alle kleuren van de regenboog, maar wij hebben een combo van zwart en geel. Je kan deze maïs rauw eten, in tegenstelling tot suikermaïs. Het is een behoorlijke klus. Als na meer dan een uur alle maïs in een grote pan zit en onze handen pijn doen, gaat het met water en suiker op het houtvuur dat ondertussen ontstoken is door de man van Dona Luisa. De enorme pan moet de hele nacht blijven koken. Dona Luisa voegt steeds water bij zodat de boel niet droogkookt. Na een tijdje trekt iedereen zich terug voor de nacht. Jandira en ik hebben een tentje opgezet om in te slapen. 

Mais%20afhalen.jpg

Als ik ’s ochtends weer verschijn in de openluchtkeuken, staan er ondertussen twee pannen op het vuur. De gedroogde maïs heeft zoveel water opgenomen dat er een extra pan bij nodig was. De boel pruttelt vrolijk verder. 

Dona Luisa roept me: het is tijd om de handen weer uit de mouw te steken om de tweede macaloba, die van verse maïs, te bereiden. De maïs wordt geraspt op een stuk hout met allemaal harde punten. Werkt als een trein. We raspen een hele zak verse maïs weg. Ook dit gaat in de pan, met suiker en gaat bij de andere twee pannen op het vuur.

Rasp.jpgRaspen.jpg

Dan is het tijd om na te gaan denken over de lunch. Er wordt een ander vuurtje gemaakt om een stuk vlees op te roosteren en een vis gaat bij de buren op het vuur. De man van Dona Luisa trekt een zak met inheemse gedroogde maïs van de dakplanken en de vrouwen halen de maïs af. Vervolgens wordt de maïs gemalen tot een fijn meel. De vis, water en maïsmeel gaan in de pan en alles gaat - het kon nog - bij de andere pannen op het vuur. 

Terwijl er gekookt wordt, komen de buren langs, en brengen wij ook een aantal bezoekjes aan andere families in het dorp. Rond de lunch druppelen andere familieleden van Dona Luisa binnen om mee te eten van de Maïssoep met vis. Het is gemoedelijk en erg gezellig. Terwijl we kletsen, pruttelen de drie pannen met macaloba vrolijk verder. Macalobas.jpg

Na een paar uur koken wordt de macaloba van verse maïs van het vuur gehaald en weggezet. Nu moet de suiker haar werk gaan doen en de boel doen gisten. In de middag worden ook de twee pannen met de gekookte gedroogde maïs van het vuur gehaald. Als ik dacht dat we er nu wel bijna waren: mis. De grote vijzel die is gemaakt in een uitgeholde, maar nog gewortelde boomstronk wordt van stof ontdaan en gevuld met de prut.

Mais%20in%20vijzel.jpg

Twee vrouwen slaan de handen om de stamper en roeren er stevig op los: de maïskorrels moeten gekneusd worden zodat het zachte binnenste gebruikt kan worden. Na een half uur roeren wordt de boel door een grote zeef (takken die rond gebogen zijn en waaromheen gaas gespannen is) gewerkt. Het proces van kneuzen en zeven herhaalt zich meerdere malen per vijzel. Het is fysiek zwaar werk, maar het is het werk van vrouwen, de mannen hangen in de hangmatten en kijken hoe wij aan het zwoegen zijn. Hmmmmmm. Dona Luisa, een vrouwtje van misschien 1.40 hoog en heel tenger zette mij stevig aan het werk: met mijn lengte en gewicht moest ik wel goed kunnen werken. Als echte Pruik liet ik me niet kennen en buffelde er vrolijk op los samen met de andere vrouwen. Solidariteit van vrouwen onder elkaar. Mais%20kneuzen.jpgMais%20zeven.jpg

Nadat Dona Luisa het proces van kneuzen en zeven ten einde beoordeelde ging ook deze pan aan de kant om te gisten. Maar lang niet iedereen was bereid te wachten: mensen kwamen langs voor een kop maïsdrank en ook de kinderen kwamen keer op keer een kop halen. Het was duidelijk dat dit een feest en een uitzondering is (want het werk, jeumig) , maar dat iedereen het heel erg lekker vindt. Jandira en ik wachtten niet nog een dag, maar namen een grote fles van de beide macaloba’s mee naar huis om op een ander moment te genieten. Wij hadden tenslotte nog 2 uur schudden over ongeasfalteerde en “meer-gaten-dan-asfalt” wegen voor de boeg.

 

Maar waarom is zo’n project over eten nu onderdeel van het werk van COMIN? Er zitten een aantal niveaus van belang in. Ten eerste dreigt de kennis van het eigen eten en de manier waarop het bereid wordt verloren te gaan. Eten is een onderdeel van een cultuur en met het verloren gaan van manieren van eten gaat een deel van de cultuur verloren. Voor de eigen recepten is in principe alles te verbouwen en te verkrijgen in en rond de dorpen. Geen geraffineerde suikers, geen ongezonde bewerkingen met de nodige gevolgen voor de gezondheid: het percentage inheemsen dat bijv. diabetes heeft is heel hoog door eenzijdige en ongezonde voeding met bewerkte koolhydraten. Ze zijn er ook gevoeliger voor omdat hun lichamen minder aan de voedingsstoffen gewend zijn die diabetes veroorzaken. Maar kaakjes, droge zoutjes, witte rijst zijn goedkoop in de supermarkten en vullen de maag. Er hoeft niet hard voor gewerkt te worden op het land. Gemak dient de mens, toch? Maar de gevolgen voor zowel de cultuur als de gezondheid van de inheemse gemeenschappen zijn groot. Dus een tweede agenda is de gezondheid in de gemeenschappen.

Door een project omtrent eten op te zetten en er een event van te maken - en alle buren komen langs om mee te eten en te kletsen - hopen we dat de tradities weer enigszins opgepakt zullen worden. Het is belangrijk - ten derde - dat mensen hun land niet braak laten liggen, hun inheemse zaden bewaren en niet volledig afhankelijk worden van geld om te kunnen eten. Want de uitkering van de regering helpt wel, en het verzamelen en verkopen van paranoten zorgt ook voor inkomsten (dat is eerlijk gezegd een van de belangrijkste bronnen van inkomsten voor de families, maar dat is een ander verhaal), maar het is niet voldoende om van rond te kunnen komen. Dus worden bijvoorbeeld bomen op het land gekapt en verkocht om eten te kunnen kopen. Als mensen weer op het land zouden gaan werken zou dit laatste misschien niet meer nodig zijn. Beter voor het milieu dus ook - een vierde reden. 

En ten vijfde: door de recepten te verzamelen, ze op te schrijven, ze te illustreren met foto’s en achtergronden en de bundel te publiceren worden ook mensen buiten de gemeenschappen bereikt en kan kennis en cultuur gedeeld en verspreid worden. Want, hoewel het een andere manier van eten is, het is gezond en het creëert gemeenschap.

Dus: Misschien een idee om een keer samen in Nederland te koken? Ik weet nu hoe we de licht alcoholische versnapering kunnen maken. Wie haalt het hout?

www.kerkinactie.nl maakt gebruik van cookies.
De website van Kerk in Actie gebruikt cookies van Google Analytics om de eigen kwaliteit te verbeteren. Deze gegevens zijn anoniem gemaakt. Soms wordt echter inhoud getoond van Facebook, YouTube of Twitter; deze social media gebruiken hun cookies ook om advertenties te tonen. Lees meer over ons cookiebeleid.